Θέματα σχολικής ψυχολογίας: Μαθησιακές Δυσκολίες

Τι είναι και πως μπορούν να βοηθήσουν οι εκπαιδευτικοί και οι γονείς.

Οι Μαθησιακές Δυσκολίες είναι μια σειρά διαταραχών, οι οποίες επηρεάζουν την ικανότητα του παιδιού να ερμηνεύει αυτό που ακούει ή βλέπει και να συνδέει πληροφορίες από διαφορετικά μέρη του εγκεφάλου. Ως συνέπεια, το παιδί αντιμετωπίζει δυσκολίες στο χειρισμό του γραπτού και προφορικού λόγου, σε μαθηματικούς υπολογισμούς, στο συντονισμό, στον αυτοέλεγχο και στην προσοχή.

Οι Eιδικές μαθησιακές δυσκολίες είναι μια νευρολογική διαταραχή η οποία πλήττει μία ή και περισσότερες από τις βασικές ψυχολογικές διαδικασίες που εμπλέκονται στην κατανόηση ή την χρήση της γλώσσας, προφορική ή γραπτή και μπορεί να εκδηλωθεί σαν αδυναμία του παιδιού στο να ακούει, να σκέφτεται, να μιλάει, να γράφει, να προφέρει τις λέξεις ή να εκτελεί μαθηματικούς υπολογισμούς.

Στην κατηγορία της ειδικής μαθησιακής δυσκολίας δεν περιλαμβάνονται τα παιδιά που παρουσιάζουν μαθησιακά προβλήματα που οφείλονται κατά κύριο λόγο σε οπτικές, ακουστικές, ή κινητικές αναπηρίες, σε νοητική υστέρηση σε συναισθηματικές διαταραχές ή σε μειονεκτικό περιβάλλον, περιοριστικές πολιτισμικές ή οικονομικές συνθήκες. Αν και οι μαθησιακές δυσκολίες διαρκούν εφ’όρου ζωής, τα άτομα αυτά συχνά ωφελούνται από κατάλληλη και έγκαιρη ψυχολογική και εκπαιδευτική παρέμβαση. Κάθε παιδί, έφηβος ή ενήλικος με μαθησιακή δυσκολία είναι μοναδικός.Παρουσιάζει διαφορετικό συνδυασμό και σοβαρότητα προβλημάτων. Είναι ένα άτομο με μίαή περισσότερες σημαντικές ελλείψεις στις βασικές διαδικασίες μάθησης.Το άτομο που παρουσιάζει μαθησιακές δυσκολίες έχει συνήθως νοημοσύνηπου κυμαίνεται στο μέσο φυσιολογικό ή ανώτερο επίπεδο. Παρόλα αυτά, υπάρχει ένα χάσμα ανάμεσα στο δυναμικό του ατόμου με βάση το επίπεδο νοημοσύνης του (τι θα μπορούσε δυνητικά να πετύχει)και στο τι πραγματικά πετυχαίνει στη ζωή του.

Είδη μαθησιακών δυσκολιών

Ειδική μαθησιακή δυσκολία στην Ανάγνωση

Ειδική μαθησιακή δυσκολία στη Γραπτή Έκφραση

Ειδική μαθησιακή δυσκολία στα Μαθηματικά

Συμπτώματα ειδικών μαθησιακών δυσκολιών

Ειδική μαθησιακή δυσκολία στην Ανάγνωση
• Αργός ρυθμός ανάγνωσης, συλλαβισμός 
• Αντικατάσταση, επανάληψη, αντιστροφή γραμμάτων και συλλαβών που συνθέτουν μια λέξη (ξήνω/ψήνω, τρέεχω/τρέχω, πάτνα/πάντα)
• Καθρεπτική ανάγνωση
• Δυσκολία στην ανάγνωση και την προφορά ασυνήθιστων ή/και πολυσύλλαβων λέξεων
• Παράλειψη φθόγγων σε απλές λέξεις (πόρτα/πότα)
• Παράλειψη συλλαβών (καράβι/κάβι)
• Λανθασμένη προφορά λέξεων (αστέρι/ασκέρι)
• Ελλιπής κατανόησης κειμένου
• Παραλείπει, επαναλαμβάνει ή προσθέτει λέξεις στο κείμενο όταν διαβάζει
• Δεν αναγνωρίζει γνωστές λέξεις
• Πηδάει σειρές, διαβάζει την ίδια σειρά δύο φορές
 

Ειδική μαθησιακή δυσκολία στη Γραπτή Έκφραση/γραφή

  • Αντικατάσταση, επανάληψη, αντιστροφή γραμμάτων και συλλαβών που συνθέτουν μια λέξη (ξήνω/ψήνω, τρέεχω/τρέχω, πάτνα/πάντα.
  • Καθρεπτική γραφή γραμμάτων ή λέξεων (ε/3)
  • Κακή ακουστική διάκριση φωνηέντων
  • Αντικατάσταση φθόγγων (ε/α, χ/θ, μ/ν)
  • Παράλειψη φθόγγων σε απλές λέξεις (πόρτα/πότα)
  • Παράλειψη συλλαβών (καράβι/κάβι)
  • Παράληψη καταλήξεων (-ς)
  • Δυσκολία στην αντιστοιχία συμβόλων-ήχων (γραφημάτων-φωνημάτων)
  • Η αυθόρμητη γραφή είναι δυσανάγνωστη
  • Προσπάθεια αποφυγής του γραψίματος
  • Ακαταστασία στο φύλλο και γενικότερα στο τετράδιο
  • Χρήση κεφαλαίων γραμμάτων ανάμεσα στα μικρά (πΑράΘυρο)
  • Ανορθογραφία
  • Ακατάληπτος γραφικός χαρακτήρας

Ειδική μαθησιακή δυσκολία στα Μαθηματικά

  • Δυσκολίες στην διεξαγωγή των πράξεων της πρόσθεσης, της αφαίρεσης, του πολλαπλασιασμού και της διαίρεσης.
  • Πρόβλημα στο να αντιλαμβάνονται, να μαθαίνουν και να απομνημονεύουν τους κανόνες των μαθηματικών ή την ακολουθία με την οποία πρέπει να γίνουν οι πράξεις.
  • Σύγχυση όσον αφορά τα μαθηματικά σύμβολα όπως: + και x, -, ÷ και =, < και > κ.λπ..
  • Πρόβλημα στο να κατανοήσουν λέξεις που χρησιμοποιούνται για να περιγράψουν ορισμένες μαθηματικές λειτουργίες όπως η «διαφορά» ή το «υπόλοιπο».
  • Τάση να αντιστρέφουν ή να μεταθέτουν νούμερα στην γραφή, όπως π.χ να γράφουν 27 αντί για 72.
  • Δυσκολία στο να κατανοήσουν την ουσία εννοιών που έχουν σχέση με τον χρόνο. Μπορεί να αδυνατούν να μάθουν την ώρα.
  • Δυσκολία στο να κατανοήσουν έννοιες όπως το «δανείζομαι» ή το «μεταφέρω» ή να υπολογίζουν τα κρατούμενα στις μαθηματικές πράξεις όπως η αφαίρεση και η πρόσθεση.
  • Πρόβλημα στην εκμάθηση και απομνημόνευση της προπαίδειας.
  •  

Ορισμένες γενικότερες δυσκολίες

  • Δυσκολία στη διάκριση αριστερής και δεξιάς πλευράς τόσο του σώματος του ιδίου όσο και του σώματος του ατόμου που βρίσκεται απέναντι.
  • Σύγχυση ως προς το κυρίαρχο μάτι, χέρι, πόδι(πλευρίωση).
  • Δυσκολία με τις έννοιες της σειροθέτησης και του προσανατολισμού (π.χ. δυσκολία του παιδιού να μάθει τη σωστή σειρά των μηνών του έτους, των ημερών της εβδομάδας, δυσκολία να διακρίνει το βορρά από το νότο).
  • Δυσκολίες στην αντίληψη χωροχρονικών εννοιών (πότε έγινε ένα γεγονός, τις έννοιες του «πριν» και «μετά»).
  • Οπτικόαντιληπτική ανεπάρκεια που δυσχεραίνει την αντίληψη και τη διάκριση μορφών, συμβόλων, σχημάτων.
  • Χρήση οπτικού λεξιλογίου.
  • Δυσκολίες πρόσληψης και επεξεργασίας πληροφοριών.
  • Δυσκολίες απομνημόνευσης (αδύναμη Βραχυπρόθεσμη Μνήμη)
  • Δυσκολίες με αυτορρυθμιστικούς μηχανισμούς, όπως ο αυτοέλεγχος, ο σχεδιασμός, η δοκιμή, η αναθεώρηση και η ενεργητική προσπάθεια για μνημονική λειτουργία.
  • Δυσκολίες σε έργα που απαιτούν διαδικασίες γενικού ελέγχου και στρατηγικών επίλυσης προβλημάτων.
  • Δυσκολίες στην αντίληψη, προσοχή, κωδικοποίηση, συγκράτηση και στην ανάσυρση των πληροφοριακών ερεθισμάτων.
  • Δεν κατέχουν επαρκείς γνωστικές και μεταγνωστικές στρατηγικές.
     

Πώς οι Μαθησιακές Δυσκολίες επιδρούν στη καθημερινή ζωή

Οι Μαθησιακές δυσκολίες φαίνονται να είναι συνδεδεμένες με τη σχολική επίδοση των παιδιών, στην πραγματικότητα όμως έχουν να κάνουν και με τη καθημερινότητά τους. Ειδικότερα, ένα παιδί με μαθησιακές δυσκολίες μπορεί να παρουσιάσει τα εξής χαρακτηριστικά:

  • Χαμηλή αυτοεικόνα και αυτοπεποίθηση. Η αποτυχία στο χειρισμό κάποιων καταστάσεων, τόσο στο σχολικό περιβάλλον, όσο και στο περιβάλλον του σπιτιού, αποτελεί αρνητικό στοιχείο στο κτίσιμο της αυτοεικόνας.
  • Δυσκολίες στις σχέσεις με τους συμμαθητές και συνομήλικούς του. Αυτό μπορεί να οφείλεται στην έλλειψη κοινωνικών δεξιοτήτων, σε ανεπαρκή αλληλεπίδραση και μια γενικότερη δυσκολία στη δημιουργία και διατήρηση σχέσεων με άλλους.
  • Ανωριμότητα και παλινδρόμηση σε πιο «παιδικές» συμπεριφορές.
  • Φοβίες.
  • Δυσκολίες στην ανάπτυξη των λεπτών και αδρών δεξιοτήτων, με συνέπεια να επηρεάζεται αρνητικά η συμμετοχή σε αθλητικές δραστηριότητες.
  • Παράπονα για σωματικούςπόνους, όπως στομαχόπονους, πονοκεφάλους, συχνή ενούρηση κλπ.
  • Λανθασμένη αντίληψη για την εικόνα του σώματός του.
  • Δυσκολίες συγκέντρωσης 
  • Αγχώδεις εκδηλώσεις
  • Κοινωνική απομόνωση
  • Απόρριψη από τους συνομηλίκους και μοναξιά
  • Διαταραχή διαγωγής, παραβατικότητα
  • Έλλειψη οργάνωσης γενικότερα στη σχολική τσάντα, στα παιχνίδια, στα ρούχα

Διάγνωση ειδικών μαθησιακών δυσκολιών

Η έγκαιρη διάγνωση βοηθάει στη σωστή αντιμετώπιση αυτών των δυσκολιών. Μια ψυχολογική εξέταση σε βάθος (νοημοσύνη, μνήμη, μαθησιακό προφίλ, συναίσθημα) σε συνεργασία με την εκπαιδευτική αξιολόγηση από παιδαγωγούς ειδικής αγωγής εντοπίζει τη συγκεκριμένη φύση , το βάθος και την έκταση του προβλήματος. Η αξιολόγηση των μαθησιακών δυσκολιών πραγματοποιείται από τα ΚΕΣΥ (Κέντρα Εκπαιδευτικής και Συμβουλευτικής Υποστήριξης) τα οποία εξυπηρετούν το σχολείο στο οποίο φοιτά ο μαθητής. Ειδικευμένοι ψυχολόγοι, ειδικοί παιδαγωγοί ή λογοθεραπευτές καταρτίζουν ατομικά προγράμματα εξατομικευμένης διδασκαλίας και αξιολόγησης καθώς και ολοκληρωμένα προγράμματα για τη σωστή αντιμετώπιση των μαθησιακών δυσκολιών από το εκπαιδευτικό πλαίσιο.

Πώς μπορούν να βοηθήσουν οι εκπαιδευτικοί στην τάξη;

  • Τοποθετήστε τους μαθητές με μαθησιακές δυσκολίες σε θέσεις όπου θα είναι εφικτή η εποπτεία και παροχή βοήθειας από τον εκπαιδευτικό της τάξης. Είναι καλό να κάθονται σε μπροστινό θρανίο και κοντά σε ήσυχους και καλούς μαθητές, ώστε να μην αποσπάται η προσοχή τους και να τους βοηθούν και αυτοί όταν χρειάζεται.
  • Επιβραβεύετε συχνά για τη δουλειά τους και ενθαρρύνετε να προσπαθούν ακόμα και αν δυσκολεύονται.
  • Αξιολογείστε την εργασία τους με βάση την προσπάθειά και όχι την ορθογραφία, την έκταση και το αποτέλεσμα.
  • Αναθέστε τους υπευθυνότητες (π.χ. μοίρασμα τετραδίων).
  • Διευκολύνετε τη συνεργατική μάθηση των παιδιών με μαθησιακές δυσκολίες με μαθητές χωρίς μαθησιακά προβλήματα.
  • Επιστρατεύστε τη βοήθεια της μουσικής σε αντιστοιχία με το διδασκόμενο μάθημα.
  • Να δίνετε διαφοροποιημένη κατ’ οίκον εργασία και να την τροποποιείτε ανάλογα με την πρόοδό τους.

Μαθησιακές δυσκολίες και οικογένεια

Πολλές φορές οι μαθησιακές δυσκολίες είναι μια πολύ δύσκολη και αγχωτική κατάσταση για τους γονείς και τα άλλα μέλη της οικογένειας (αδέλφια). Οι γονείς ψάχνουν απεγνωσμένα απαντήσεις σε αυτό που συμβαίνει στο παιδί τους. Συχνά «θυμώνουν», νιώθουν «ενοχές», αισθάνονται ότι είναι κάτι που δεν μπορούν να χειριστούν. Στα αρχικά στάδια της διάγνωσης των μαθησιακών δυσκολιών, είναι δυνατό οι γονείς να αντιμετωπίσουν δυσκολίες στο να αποδεχτούν την κατάσταση του παιδιού τους, απευθύνονται έτσι σε διάφορους ειδικούς, αναζητώντας κάποιον ο οποίος θα τους ανακουφίσει, λέγοντάς τους ότι δεν συμβαίνει οτιδήποτε.

Στην προσπάθειά τους να καλύψουν τα κενά που παρουσιάζει το παιδί τους στον μαθησιακό τομέα, γίνονται «πιεστικοί» και «υπερβολικοί», καταλήγοντας σε ιδιαίτερα μαθήματα, ενώ στην προσπάθειά τους να καλύψουν τα κενά, στον κοινωνικό τομέα, γίνονται «υπερπροστατευτικοί».

Αυτές οι στάσεις και συμπεριφορές ενισχύουν αρνητικά το παιδί, αυξάνοντας την ανωριμότητά του και αυτό γιατί προσκολλάται και εξαρτάται όλο και περισσότερο από τους γονείς του. Επίσης, μπορούν να επηρεάσουν αρνητικά τις σχέσεις του παιδιού με τα αδέλφια του, τα οποία βιώνουν την «ιδιαίτερη» φροντίδα που αυτό τυγχάνει από τους γονείς, με συνέπεια να προκαλούνται ζήλια, αντίδραση, επιθετικότητα και ενοχές.

Πώς μπορούμε να βοηθήσουμε ως γονείς;

  • Να δώσουμε έμφαση σε δραστηριότητες που βοηθούν τον μαθητή να αναπτύξει το λεξιλόγιό του, όπως παιχνίδια λεκτικού εμπλουτισμού.
  • Συζητούμε με τον μαθητή σχετικά με καθημερινά θέματα και τις εμπειρίες του, κατά τις οποίες να ενθαρρύνεται να τις περιγράψει λεκτικά.
  • Ενθαρρύνουμε το παιδί να διαβάζει βιβλία με εικόνες και να συζητούμε για επίκαιρα γεγονότα ώστε να αναπτυχθούν οι γενικές του γνώσεις.
  • Οι εργασίες στο σπίτι είναι καλό να μοιράζονται σε επιμέρους τμήματα και να επεξηγούνται με παραδείγματα.
  • Ενθαρρύνουμε τον μαθητή να αναπτύξει πρωτοβουλία και υπευθυνότητα όσον αφορά τη μελέτη και την εκτέλεση των κατ’οίκον εργασιών του.
  • Επιβραβεύουμε λεκτικά τη συμπεριφορά του παιδιού.
  • Οι προσδοκίες μας να ανταποκρίνονται στις ανάγκες και το επίπεδο ικανοτήτων του παιδιού.
  • Ενθαρρύνουμε το παιδί να εμπλέκεται σε διάφορες δραστηριότητες που το ενδιαφέρουν, όπως η ενασχόληση με αθλήματα, τέχνη, ζωγραφική.
  • Ενθαρρύνουμε το παιδί να μιλά θετικά για τον εαυτό του και να το αποθαρρύνουμε να ασκεί αρνητική κριτική στον εαυτό του.
  • Το επαναφέρουμε όταν αποσπάται η προσοχή του.
  • Αποδεχόμαστε τις δυσκολίες του.
  • Συνεργαζόμαστε με το σχολείο.
  • Απευθυνόμαστε στους ειδικούς για την σωστή αξιολόγησή του.
  • Στηρίζουμε και ενθαρρύνουμε κάθε προσπάθειά του, όσο ασήμαντη και να είναι.
  • Βοηθούμε στην τήρηση ενός σταθερού προγράμματος μελέτης.
  • Δημιουργούμε ατμόσφαιρα που ενθαρρύνει το παιδί για μελέτη, σε δικό του χώρο, όπου να νιώθει άνετα, να έχει καλό φωτισμό, να κάθεται ίσια στην καρέκλα.
  • Παρέχουμε όλα τα μέσα και βοηθήματα για μάθηση.
  • Λαμβάνουμε υπόψη τις ανάγκες του για παιχνίδι και χαλάρωση.
  • Αυξάνουμε τις ευκαιρίες για κοινωνική επαφή με άλλα παιδιά.
  • Εμπλουτίζουμε το πρόγραμμά του με δραστηριότητες ευχάριστες για το ίδιο και οι οποίες βοηθούν στην ανάπτυξη του συντονισμού, της κοινωνικοποίησης και της συναισθηματικής ενδυνάμωσης.
  • Του αναθέτουμε ευθύνες, ανάλογες με την ηλικία του, όπως, ντύσιμο, μπάνιο, δωμάτιο, τσάντα κλπ.
  • Οριοθετούμε τη συμπεριφορά του. Έχει συνέπειες όπως και για τα άλλα μέλη της οικογένειας.
  • Είμαστε δίκαιοι με όλα τα παιδιά της οικογένειας.
  • Αποφεύγουμε να κάνουμε πράγματα στη θέση του ή να τα αναθέτουμε σε άλλο παιδί της οικογένειας.
  • Ενδυναμώνουμε το παιδί ώστε να αντέχει σε αποτυχίες και να μάθει σιγά-σιγά να τις χειρίζεται.
  • Αποφεύγουμε να ζητούμε από τα άλλα παιδιά της οικογένειας να δείχνουν συνεχώς κατανόηση.

Είναι κατανοητό ότι κάθε αποτυχία του παιδιού μας στο μαθησιακό ή στον κοινωνικό τομέα, εύλογα μας προκαλεί ένα εσωτερικό πόνο. Ωστόσο, μην θεωρήσετε την δυσκολία του ως προσωπική σας αποτυχία. Η σωστή από μέρους σας αντιμετώπιση, θα το βοηθήσει να μάθει να χειρίζεται τις δυσκολίες του, έχοντας μια συνεχή ανάπτυξη και εξέλιξη.

Γεωργίου Παναγιώτα,  Σχολική Ψυχολόγος, MEd., MSc.